کد خبر : 1892       تاریخ : 1392/06/06 10:44:20
نگاهی گذرا به طنز مطبوعاتی در استان بوشهر

نگاهی گذرا به طنز مطبوعاتی در استان بوشهر

بررسي يك مقوله ي ادبي فراگير و جهان شمول ، مانند طنز ، كه به ذهن و زبان بزرگ ترين شخصيت هاي ادبي جهان گره خورده است ، در يك محدوده ي جغرافيايي كوچك مانند استان بوشهر ، در نگاه اوّل، كاري بي مقدار و محدود به نظر مي رسد

( با محوریت هفته نامه ی پیغام )

حسن انصاری( امروهیچستانی)

بررسي يك مقوله ي ادبي فراگير و جهان شمول ، مانند طنز ، كه به ذهن و زبان بزرگ ترين شخصيت هاي ادبي  جهان گره خورده است ، در يك محدوده ي جغرافيايي كوچك مانند استان بوشهر ، در نگاه اوّل، كاري بي مقدار و محدود به نظر مي رسد . شايد چنين پنداشته شود كه نتيجه ي پردازش به پژوهشي در این مورد، آن چنان گسترده نيست كه بتواند موضوع يك تحقيق مفصّل قرار گيرد .

 اين پندار از آن جا ناشي مي شود كه طنز در استان بوشهر ، موضوعي است ناشناخته ؛ زيرا اوّلاً طنز پردازان اين منطقه ، بيشتر ، آثار خود را در مطبوعات محلّي استان به چاپ رسانده اند؛ ثانياً ، براي آفرينش طنز ، معمولاً از فرهنگ عامّه و گويش هاي گوناگون استاني بهره برده اند كه خود به خود ، كاهش تعداد مخاطبان را به همراه دارد و سوم اين كه بيشترِ توجّهِ آنان ، به پردازش مسائل و مشكلات درون استاني معطوف شده است. اين عوامل ، به همراه عواملی ديگر ، مانند  دور بودن از مركز كشور و عدم ارتباط با انجمن ها و همايش هاي ملّي  در زمينه ي طنزپردازي ، و نبود انجمن هاي منظّم و قوي طنز در استان ، به ناشناختگي طنز در بوشهر ، كمك كرده است. امّا اين ناشناختگي را نمي توان دليل رونق نداشتن طنز در اين استان دانست .

دسته بندي طنز در استان بوشهـــــر

اگر بخواهيم طنز استان بوشهر را دسته بندي كنيم ، مي توان شيوه هاي گوناگوني را پيشه كرد ؛ البتّه بيشتر اين دسته بندي ها ، عمومي هستند و نمي توان آن ها را خاصّ طنز پردازي در اين استان دانست ؛ امّا به هر حال ، توجّه به آن ها  ، بررسي طنز در اين محدوده را روشن تر مي نمايد.

1- طنز شفاهي ، در برابر طنز مكتوب

بي گمان در ميان هر قوم يا ملّتي ، حكايات و سخناني طنز گونه، به صورت شفاهي ، رايج است و اين ، خاصّ استان بوشهر نيست ؛ اما اين نكته را نبايد فراموش كنيم كه گويش هاي محلّي ، به عنوان بخشي غني از فرهنگ عاميانه ، نقش مهمّي را در غناي طنز، ايفا مي كنند و در استان بوشهر ، به دليل تنوّع گويش ها اين غنا به خوبي مشهود است.

در اين استان ، طنز پردازاني (كه البتّه كم هم نيستند) ديده مي شوند كه تاكنون شعرهاي محلّي و طنز گونه ي آن ها در هيچ نشريه يا كتابي مكتوب نشده است و فقط ، شعر خود را در شب شعرهاي محلّي، در جمع دوستان خوانده اند.

2- طنز منظوم و طنز منثور

بي گمان ، آن چه از طنز (چه شفاهي و چه مكتوب) در استان بوشهر ديده مي شود، به صورت نظم يا نثر است و طنزهاي منظوم استان ، همان قالب سنّتي را دارا هستند.

 3- طنز معيار در برابر طنز عاميانه

بعضي طنز پردازان استان بوشهر ، چه نويسنده و چه شاعر، ترجيح داده اند كه طنز هاي خود را به همان زبان معيار بيان كنند. از ميان شاعران طنز پرداز، مي توان به دگرگون نامه اثر دكتر جعفر حميدي و از ميان نويسندگان ، به رسول پرويزي اشاره نمود. ناگفته نماند كه گاه گاه ، در اين گونه آثار نيز ، واژه هايي عاميانه پيدا مي شود. در برابر اين نوع طنز ، طنز هاي عاميانه قرار مي گيرد كه گويشي كاملاً محلّي دارند و معمولاً در هر كدام از هفته نامه هاي استان ، نمونه اي از آنها ديده مي شود.كتاب «دشتستوني» ، اثر فرج الله كمالي ، از اين دسته است.

4- طنز مطبوعاتي در برابر طنز غير مطبوعاتي

از آن جا كه طنز در استان بوشهر ، بيشتر ، با نوشته ها و سروده هاي مطبوعاتي رونق يافته است ، مي توان اين دسته بندي را قابل قبول دانست. وجود هفته نامه هايي چون پيغام (در بوشهر) و اتّحاد جنوب (در برازجان) و چندين هفته نامه ي ديگر ، كه بخشي از مطالب خود را به طنز اختصاص مي دهند و همچنين طنز پردازي شخصيت هايي چون صادق چوبك ، رسول پرويزي ، دكتر حميدي و ...در قالب كتاب، چنين تقسيم بندي اي را براي طنز استان بوشهر ، ايجاب مي كند. در مقايسه ي طنز مطبوعاتي استان ، با طنز غير مطبوعاتي ، (كتاب) مي توان به ويژگي شتاب زدگي در آثار طنز مطبوعاتي ، اشاره نمود. البتّه ذكر اين نكته لازم است كه بعضي از همين طنزهاي مطبوعاتي ، بعدها در قالب كتاب گرد آوري شده اند.

نقش پيغام در طنز مطبوعاتی استان بوشهر

« نشريه اي است هفتگي كه با زمينه هاي اجتماعي ، سياسي و فرهنگي و با مديريت رضا معتمد در دوم خرداد ماه 1377 اجازه ی انتشار يافت و نخستين شماره آن در سيزدهم مرداد ماه همان سال منتشر گرديد. ابتدا سردبير «پيغام» اسماعيل منصور نژاد بود كه از نويسندگان وهنرمندان توانمند استان به شمار  مي آيد. از سال 1378با استعفاي منصورنژاد ، سردبيري «پيغام» به علي هوشمند واگذار شد . »

(آرچین ، 1385: 113)

 هم اکنون ، رضا معتمد ، سردبیر پیغام است . که «درباره ی ديدگاه اين نشريه مي نويسد : پيغام ، نشريه اي است كه زاييده ی تحوّلات دوم خرداد است. » تفكر و خط مشي پيغام از همان آغاز اصلاح طلبانه بوده است.در آغاز فعاليت ، مواضع سياسي پيغام عريان تر و راديكال تر بود. اما با گذشت زمان گرايش پيغام به سمت و سوي  اصلي اش كه فرهنگي و به خصوص ادبي است سوق داده شد. هر چند كه به دليل گرايش مدير مسؤول و سردبير آن به شعر و ادبيات از همان آغاز گرايش ادبي در اين نشريه پر رنگ بوده است. همچنان كه صفحه ی «بوطيقا» به عنوان صفحه ادبي يكي از صفحات اصلي اين هفته نامه بوده كه مسؤليت آن را مدت زمان زيادي عبدالله رئيسي شاعر و منتقد دشتستاني بر عهده داشته است.(همان : 114)

هرچند که می توان طنز را جزء جدانشدنی هفته نامه های استان بوشهر دانست ، اما باید به این نکته نیز اشاره کرد که شدّت و ضعف طنز در این نشریات ، یکسان نیست . در میان هفته نامه هایی که پس از پیروزی انقلاب اسلامی در بوشهر منتشر شده اند ، اگر آییته ی جنوب را- که پیشرو آن هاست – نادیده بگیریم ، پیغام در کمیت و تنوع از بقیه مهم تر است . شاید مهم ترین دلیل آن ، این است که حوزه ی اصلی مطالعاتی مدیر این هفته نامه ( رضا معتمد ) زبان و ادبیات فارسی است که با مقوله ی ادبی طنز ، ارتباطی تنگاتنگ دارد .به ویژه این که وی طنز را خوب می شناسد و به همین دلیل در شناسایی طنزپردازان موفق تر بوده است . از طرف دیگر ، گرایش های سیاسی و جرئت و جسارت دست اندرکاران این هفته نامه را می توان یکی از عوامل متفاوت بودن آن در زمینه ی طنز دانست . نباید این نکته را نادیده گرفت که در دوره ی هشت ساله ی دولت مهرورزی و عدالت ، این هفته نامه به دلیل قلم های گزنده و طناز نویسندگان خود از بی مهری های مسئولان امر بی نصیب نماند ، اما رویه ی منتقدانه و طنزپردازانه ی خود را علی رغم مشکلات مالی فراوانی که نصیبش شد ، رها نکرد.

معرفی و بررسی مهم ترین ستون های طنز هفته نامه ی پیغام:

  1. نیشستون

نخستین ستون طنز پیغام بود که در سال نخست انتشار این نشریه منتشر می شد. نویسنده ی این ستون اسماعیل منصورنژاد نخستین سردبیر پیغام بود که با نام مستعار «ابورضا عربی» طنزهای این ستون را می نوشت. زبان طنز نیشستون تحت تأثیر اتفاقات بعد از انتخابات دوم خرداد 1376، غالباً سیاسی و معطوف به مسائل کشوری بود.

2ـ داستان پیرزن (پیرزن دات کُمپه)

      این نوشته ی طنز ، دنباله دار ترین و ثابت ترین طنز هفته نامه ی پیغام است . داستان پیرزن ، در حقیقت دنباله ی طنز «پیرزن منگ منگو» است که ابتدا در هفته نامه ی «آیینه ی جنوب» در سال های 72 تا 81 به چاپ می رسید و پس از تعطیل شدن این هفته نامه ، نویسنده (مهدی جهان بخشان) ، آن را در پیغام ، ادامه داد . طنز جهان بخشان در پیغام ، تمام ویژگی های طنز وی را در آیینه ی جنوب داراست . با این تفاوت که در آیینه ی جنوب ، از زبان پیرزن منگ منگو بیان می شد و در پیغام ، از زبان «دی غومضا» (مادر غلامرضا) بیان می گردد . طنزهای جهان بخشان از نظر قوت و ضعف ، همیشه و یک دست نیست و بعضی اوقات ، فقط حالت فکاه پیدا می کند ؛ گاهی نیز ، اگر از گویش به نثر معیار تبدیل گردد ، طنز گونگی خود را از دست می دهد ؛ امّا در بیشتر موارد ، قوی و خواننده پسند است .

 

  3- رام و سیتا

  یک مثنوی طنز ، به قلم حسن انصاری است که همانند طنزهای دیگر وی ، با نام مستعار «امرو هیچستانی» در 23 قسمت ، به چاپ رسیده است . این مثنوی طنز ، هفتصد بیتی ، ابتدا در بحر سریع مسدس  مطوی مکشوف، سروده شده اما بعدها به دلیل آن که برای بیان مضامین طنز ، مناسب تر باشد ، به بحر هزج مسدّس اخرب مقبوض محذوف،تغییر یافته است .

 مثنوی رام و سیتا ، داستان عاشقانه ی یک جوان بوشهری به نام رام ، با یک دختر هندی به نام سیتا است ، که در ضمن آن به بعضی کمبودهای استان بوشهر ، مانند نبود گاز ، بیکاری ، بی بند وباری جوانان و ... و مضامین فرا استانی ، مانند سیاست ، انتخابات ، فرهنگ ، سقوط هواپیماها ، انرژی هسته ای ، آزادی بیان و ... اشاره می شود .

نا گفته نماند که طنزهای امرو هیچستانی در پیغام ، به رام و سیتا منحصر نمی شود و از وی در این هفته نامه ، چند طنز منظوم کوتاه در قالب غزل ، ترجیع بند و مثنوی و یک زندگی نامه ی طنز نیز به چاپ رسیده است .

 

 

4- مُرکُر

 

 مُرکُر در گویش های محلی استان بوشهر ، به معنی «جمع و جور» است . در بیشتر شماره های هفته نامه ی پیغام ، می توان این ستون طنز را که به قلم اسکندر احمد نیا نوشته می شود ، مشاهده کرد . طنزهای احمد نیا از حیث درون مایه ، متنوع است و علاوه بر بیان مشکلات و کمبودهای استان بوشهر ، مسائل سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی کشور را نیز در بر می گیرد . وی در نگارش طنز ، قلمی روان دارد و طنزهایش را آشکارا ، بی پروا و با طعنه هایی گزنده می نویسد .

 احمد نیا در بیشتر قسمت های طنز «مرکر» ، یک قالب مناظره را بر می گزیند در این مناظره ، در برابر فعل "گفت" ، یک مسئله ، شواری ، یا کمبود ، بیان می گردد و  در برابر واژه ی "گفتم" ، به آن پرسش ، پاسخ هایی نیش دار داده می شود . طنز «مرکر» منثور بوده و به زبان معیار نوشته می شود .

 

5- مشق الکی

طنزهایی است منثور و داستان گونه که به قلم مهدی نصیری نوشته می شد . هرچند که نوشته های طنز این نویسنده ، در پیغام ، انگشت شمار است ، نشان دهنده ی قدرت ذوق وی در طنزپردازی است . طنزهای نصیری را می توان یکی از نمونه های موفق طنز مطبوعاتی استان بوشهر دانست .

نصیری ، طنزهای خود را به زبان معیار می نوشت و شاید به دلیل آنکه خود نه ، بوشهری بلکه مقیم بوشهر بوده است ، در نوشته هایش به مسائل و موضوعات استانی ، نمی پرداخت بلکه پرداختن به مضامین کشوری و جهانی را اساس کار خود قرار می داد . وی در طنزهای خود ، به کش دار کردن موضوع پرداخته ، با پیوند زدن موضوعاتی که ظاهراً ، ارتباطی به هم ندارند ، ذهن خواننده را به کاوش وا می داشت ، وقایع و حوادث گوناگونی را جا به جا نموده یا به هم پیوند می زد و سرانجام ، نوشته را با یک نتیجه گیری پیش پا افتاده ، به پایان می رساند . آنچه خواننده را به طنزهای نصیری علاقه مند می کند ، روانی کلام و اشاره به حوادث و وقایع فراوان ، در کوتاه ترین جمله ها و عبارات است .

 شاید خواننده ی منتقد ، در ابتدای کار ، گمان کند ، این نوشته ها به پیروی از دادائیست ها ، به هیچ گونه ربط منطقی به هم پیوند خورده اند اما با خواندن ادامه ی مطلب ، آن را نمونه ای برجسته از یک طنز پست مدرن بپندارد.

 

6- بذله گویان جنوب

 

 هر چند که طنزهای "فرزین خجسته " ، فقط در پنج یا شش شماره ی هفته نامه ی پیغام دیده می شود ، می توان آنها را از نمونه های موفق طنز منثور در میان طنزهای مطبوعاتی استان بوشهر دانست . خجسه ، در طنزهای خود ، از شیوه ی داستانی – روایی بهره می برد و علاوه بر بیان مسائل و مشکلات بومی ، به فقر فرهنگی مردم استان و اعتقادات خرافی آنها به سحر و جادو ، به زبانی زیبا و شیرین ، خرده می گیرد .

طنزهای خجسته ، به زبان ساده و روان معیار بیان شده است و وی ، گاهی با ساختن واژه هایی ابتکاری ، مانند «خوف الذکر» ، بر قدرت طنز خود ، می افزاید . جابه جا کردن حوادث و وقایع نیز ، از شگردهایی است که این طنزپرداز ، از آن بهره می برد .

 

 

7- تذكره الرجال و اعلانات

 طنزی است سیاسی ، به قلم رضا معتمد ، سردبیر  پیغام که بیشتر اوقات دارای درون مایه ای سیاسی است و نویسنده در آفرینش آن ، از یک سو از  روش نقیضه پردازی از آثار بزرگان بهره برده است و از سوی دیگر ، برای ایجاد غافل گیری در خواننده ، به کش دار کردن موضوع پرداخته است .

 تذکره الرّجال ، یاد آور آثار عرفانی ادبیّات فارسی ، مانند تذکره الاولیا و اسرارالتّوحید است . هرچند که نویسنده در گنجانیدن وازگان امروز زبان فارسی در یک قالب کهن ، موفّق عمل کرده است ، به نظر می رسد که خواننده نتواند به آسانی به مقصود  ، پی ببرد . گویا طنز پرداز ، خود نیز از این امر ، آگاهی داشته است ؛ زیرا در سطرهای پایانی ، به روشنی ،به منظور خود که انتقاد از آدم های ریاکار بوده ، اشاره می کند.

ستون اعلاتات نیز به نثر قدیم  و با روش نقیضه پردازی از فرمان های حکومتی دوره قاجار نوشته می شود.

 

 

 

 


  منبع: پایگاه خبری تحلیلی پیغام
       لینک مستقیم   :   http://peigham.ir/shownews.aspx?id=1892

نظـــرات شمـــا